Wat betekenen mits en tenzij precies
De woorden mits en tenzij lijken op elkaar, omdat ze allebei een voorwaarde aangeven. Toch drukken ze een tegenovergestelde relatie uit. Begrijp je dat verschil, dan voorkom je kromme of dubbelzinnige zinnen. Mits gebruik je voor een positieve voorwaarde: iets gebeurt alleen als aan die voorwaarde is voldaan. Tenzij gebruik je voor een beperking of uitzondering: iets gebeurt altijd, behalve in het geval dat je daarna noemt.
Mits als positieve voorwaarde
Mits kun je vrijwel altijd vervangen door op voorwaarde dat. De spreker gaat er dan van uit dat iets juist niet doorgaat, tenzij er actief aan de voorwaarde wordt voldaan. Bijvoorbeeld: je mag mee, mits je je huiswerk af hebt. De situatie is dat je niet mee mag, behalve wanneer je huiswerk klaar is. Dat maakt mits een handig woord als je eerst een eis wilt noemen voordat je iets toestaat of laat gebeuren.
Tenzij als uitzondering op een regel
Tenzij betekent behalve als. Je stelt eerst een regel en daarna een uitzondering op die regel. Bijvoorbeeld: de winkel is altijd open, tenzij het zondag is. De basis is dat de winkel open is, maar op zondag wijkt de situatie daarvan af. Tenzij gebruik je dus wanneer je een algemene waarheid of afspraak formuleert en daar meteen een duidelijke beperking aan toevoegt.
Hoe kies je tussen mits en tenzij
Om het juiste woord te kiezen, helpt het om je zin even om te vormen. Kun je op voorwaarde dat inzetten zonder dat de betekenis verandert, dan past mits. Werkt behalve als beter, dan ligt tenzij voor de hand. Door dit korte controlemoment voorkom je dat je per ongeluk het omgekeerde zegt van wat je bedoelt.
Controleer je zin met een eenvoudige test
Neem de zin je krijgt een bonus, mits je doelen haalt. Vervang mits door op voorwaarde dat en je krijgt: je krijgt een bonus op voorwaarde dat je doelen haalt. De betekenis blijft hetzelfde, dus mits is hier correct. Doe nu hetzelfde met tenzij. Je krijgt een bonus, tenzij je je doelen niet haalt. Vervang tenzij door behalve als en de zin blijft kloppen: je krijgt een bonus, behalve als je je doelen niet haalt. Zo hoor je snel welk woord in jouw context het meest logisch is.
Let op dubbele ontkenningen
Bij tenzij ligt een dubbele ontkenning op de loer. Een zin als je mag niet mee, tenzij je je huiswerk niet af hebt wordt erg verwarrend. De combinatie van niet en tenzij en nog een keer niet maakt het moeilijk om te begrijpen wat nu de echte voorwaarde is. Probeer zulke zinnen om te bouwen naar een positieve formulering, bijvoorbeeld: je mag alleen mee als je je huiswerk af hebt. Op die manier blijft de logica helder en weet de lezer precies wat je bedoelt.
Mits en tenzij in je eigen teksten
In heldere teksten kies je bewust tussen mits en tenzij. Vraag jezelf af of je een voorwaarde wilt stellen of juist een uitzondering wilt aangeven. Schrijf een eerste versie, lees de zin hardop terug en doe daarna de korte vervangingstest. Zo ontwikkel je snel gevoel voor het verschil en worden je zinnen strakker, begrijpelijker en overtuigender.
