Eigenschappen met een y bestaan in het Nederlands nauwelijks: er is geen gangbaar Nederlands bijvoeglijk naamwoord dat met een y begint, omdat onze spelling de y-klank bijna altijd als j of i schrijft (jong, jolig, ironisch) en de y alleen bewaart voor leenwoorden als yoga, yoghurt en yucca. Wie toch een lijstje nodig heeft voor Pim-Pam-Pet, een letterspel of een rijmwoord, heeft drie opties. Eén: de ij als y laten gelden, wat in veel spellen en puzzels gebruikelijk is, en dan heb je ijdel, ijverig, ijzersterk, ijskoud, ijzig, ijselijk, ijlhoofdig en ijzerenheinig. Twee: een Engels leenwoord gebruiken dat iedereen aan tafel kent, zoals young, youthful of yummy. Drie: een eigen bedenksel als yoga-achtig of yeti-harig, maar dan zeg je er eerlijk bij dat het geen woordenboekwoord is. Hieronder lees je per optie wat echt bestaat en wat niet.
Waarom begint er bijna geen Nederlands woord met een y?
De y heet in het Nederlands niet voor niets de Griekse ij of i-grec: hij werd van oudsher alleen gebruikt in woorden uit het Grieks en later in leenwoorden uit het Engels en andere talen. In eigen Nederlandse woorden gebruiken we de lange ij of de j. Daardoor telt de officiële spellinglijst maar een handvol lemma's met een y aan het begin, en dat zijn vrijwel allemaal zelfstandige naamwoorden: yoghurt, yoga, yogi, yucca, yen, yeti, yuppie, yack, yell. Een bijvoeglijk naamwoord, dus een woord dat een eigenschap uitdrukt, zit daar niet tussen.
Wil je het zelf controleren, zoek dan in de Woordenlijst Nederlandse Taal op woordenlijst.org, de officiële lijst van de Nederlandse Taalunie, of in het gratis woordenboek van Van Dale. Je ziet dan in één oogopslag hoe mager de oogst is. Dat is handig om te weten als je in een schrijfopdracht of een puzzel vastloopt: je mist niets, het is er simpelweg niet.
Welke eigenschappen met ij gelden in spellen als y?
In de praktijk wordt de ij vaak als één letter behandeld, en in letterspellen, kruiswoordpuzzels en op alfabetkaarten voor kinderen staat hij regelmatig op de plek van de y. De achtergrond van die gewoonte lees je op Wikipedia. Spreek je met je medespelers af dat ij en y gelijk zijn, dan heb je ineens een flinke lijst echte eigenschappen, allemaal gewoon te vinden in het woordenboek:
- ijdel: sterk gericht op het eigen uiterlijk of aanzien
- ijverig: hardwerkend, vlijtig, gedreven
- ijzersterk: uitzonderlijk sterk of overtuigend
- ijskoud: onbewogen, zonder emotie
- ijzig: kil en afstandelijk in de omgang
- ijselijk: huiveringwekkend, afschuwelijk
- ijlhoofdig: verward, licht in het hoofd
- ijzerenheinig: onverzettelijk en koppig, een wat ouderwets woord
- ijzingwekkend: angstaanjagend, net als ijselijk
Voor schrijvers is dit meteen een leuke oefening: probeer eens een personage neer te zetten met alleen deze woorden. Een ijdele, ijverige, maar ijzige collega komt verrassend scherp op papier.
Welke Engelse leenwoorden met een y worden geaccepteerd?
Veel Nederlanders gebruiken in gesprekken Engelse woorden die een eigenschap uitdrukken, en in een huiselijk spel worden die meestal goedgekeurd als iedereen ze kent. Denk aan young (jong), youthful (jeugdig), yummy (lekker), yappy (druk kletsend, van een keffend hondje), yielding (meegaand) en yellow (geel, als eigenschap van een voorwerp). Ook "yolo" duikt op als omschrijving van iemand die impulsief leeft, al is dat eigenlijk een uitroep en geen bijvoeglijk naamwoord.
Wees er eerlijk over: dit zijn Engelse woorden en geen Nederlandse. Ze staan niet in de Woordenlijst en worden in officiële woordspelen met een Nederlands woordenboek als scheidsrechter afgekeurd. Voor taaladvies over wat wel of niet als ingeburgerd Nederlands geldt, kun je terecht bij Onze Taal.
Welke creatieve bedenksels kun je gebruiken?
Bij een vrije ronde Pim-Pam-Pet of in een schrijfspel mag je ook samenstellingen en omschrijvingen gebruiken, zolang je ze vooraf toestaat en eerlijk benoemt als bedenksel. Voorbeelden die we vaak horen en die dus nadrukkelijk níet in het woordenboek staan: yoga-achtig (rustig en lenig), yoghurt-zacht (mild van karakter), yeti-harig (behaard), yucca-taai (onverwoestbaar) en yen-gevoelig (gek op geld). Ze beginnen met een y en ze beschrijven iets, maar een strenge spelleider mag ze zonder discussie afkeuren.
Een tweede categorie zijn verwijzingen naar bekende figuren: "een Yoda-type" voor iemand die wijs en cryptisch praat. Dat is een vergelijking, geen eigenschap, dus gebruik het alleen in een speelse ronde of in een verhaal waar de lezer de verwijzing snapt.
Hoe los je de y op bij Pim-Pam-Pet en 30 Seconds?
Bij Pim-Pam-Pet draai je een letter en moet je in een categorie een woord noemen. Kijk eerst of de y op jouw schijf staat; zeldzame letters zoals q en x ontbreken in sommige versies, en de y soms ook. Staat hij er wel, spreek dan vóór het spel af dat ij als y mag gelden. Zonder die afspraak ontstaat bij "eigenschappen" gegarandeerd gedoe. Bij 30 Seconds werk je niet met beginletters maar met begrippen die je omschrijft, dus daar is de y zelden een probleem, al kan een kaartje een woord als yoga of yoghurt bevatten dat je snel moet uitleggen.
Spelregels voor spelling en voor de omgang met de y en de ij vind je bij Taaladvies van de Nederlandse Taalunie. Daar lees je ook dat ij in alfabetische lijsten onder de i wordt gesorteerd, wat je weer kunt gebruiken als iemand aan tafel de puristische kaart trekt.
Wat is het eerlijke antwoord op de vraag?
Een echte Nederlandse eigenschap met een y is er niet. Wie online zoekt, vindt lijstjes met young, yummy of yolo, en dat zijn Engelse leenwoorden of verzinsels. De enige manier om een volwaardige lijst te krijgen is de ij als y te accepteren, en dan zijn ijdel, ijverig, ijzersterk, ijskoud, ijzig, ijselijk en ijlhoofdig je beste keuzes. Zeg dat gewoon zo tegen je medespelers of je lezers; eerlijkheid over de taal is zelf ook een mooie eigenschap, al begint hij dan met een e.
